| BÜNYEVÎ TEŞKİLÂT
Mısır masonluğunun bünyevî teşkilâtının müzâkeresi için sosyolog William Cameron’un mer‘iyyet, muâmelât, toplantı şekilleri ve liderlik tesbiti topolojisini kullanacağım.[19]
Muâmelât
Teşkilâtlanma açısından Mısır masonluğu muntazam bir cereyân olmuş ve bu durum onu Mısır cem’iyyeti ve husûsiyle de devrin siyâsî sınıfı için cezp edici kılmıştır. Mısır Millî Maşrıq-ı A’zamlığı (Grand Orient National d’Egypt) ilk yazılı nizamnâmesini 1901’de İdris Râgıb Paşa’nın liderliğinde ilân etdi. GONE Max Weber’in nazariyesine uyan meşrû-aklî bir sûrete sahibdi. Hatırı sayılır derecede iş taksimi vardı. Hatibinden kâtibine, ustasından haznedârına ve kütübhânecisinden üstâd-ı a’zamına kadar her bir faal âzânın bir ünvânı ve icrâsıyla mükellef olduğu bir dizi vazîfesi ve mes’ûliyeti vardı. Bütün âzâlar, loca içerisindeki davranışlarını ve umûmî faâliyetlerini tanzîm eden nizamnâmeyi bilmek ve ona riâyet etmekle mükellefdiler. Nizamnâmenin ilk maddesinde masonluk “institution essentiellement philantropique, philosophique et progressive, [qui] a pour objet la recherche de la vérité... Elle reçoit indistinctement ses membres de quelque religion qu’ils soient.”[20] şeklinde ta’rîf edilmektedir.
Toplantı Şekli
Mısır masonluk teşkilâtı, modern demokratik hükûmet müessesesine benziyor: Ülke çapındaki farklı locaların seçilmiş âzâlarından müteşekkil kânun vâzı’ı bir meclis; meclis-i umûmînin tesbit ve tâyin etdiği yüksek dereceli memurlar ve mu’teberân arasından seçilmiş otuzüç âzâdan müteşekkil bir idârî makam; hukûkî mes’eleleri halletmek için adlî bir idâre meclisi. GONE’in toplantıları büyük ölçüde parlamento toplantılarını kendine model almıştır.[21]
Liderlik
Liderlik, bir sosyal cereyân anatomisinin belki de en müşahhas cihetidir.[22] GONE’in üstâd-ı a’zamı, Max Weber’in “bürokratik lider” tipine uyuyordu. Üstâd-ı a’zam umûmiyetle âzâlar tarafından intihâb olunur ve ilk vazîfe olarak da nizamnâmeye riâyeti te’mîn mes’ûliyeti ona verilir.[23] Bu makâmda ekseriyetle krâliyet âilesine mensûb biri bulunurdu —prensip olarak tahtın vârisi veyâ aristokratlardan biri. Burada ele alınan zaman dilimi içerisinde Mısır masonluğunun en mühim üç ismi Prens Abdülhalîm, Cemâleddîn Efgânî ve İdris Râgıb [Paşa] olmuşdur.
Prens Abdülhalîm (1867-68). Muhammed Ali’nin [Paşa] en genç oğlu olan Prens Halîm, 1867’de Fransız te’sîrindeki Mısır Maşrıq-ı A’zamlığı’nın ve Mısır Bölge Maşrıq-ı A’zamlığı’nın üstâd-ı a’zamı seçilmiştir.[24] Masonluğa ilk olarak 1845 civarlarında, Fransa’da Saint-Cyr’deki tahsîlini tamamlayıp memleketine döndüğünde intisâb etdi. O sıralar Mısır tahtının meşrû vârisi o idi. Fakat Muhammed Ali’nin büyük oğlu İsmâil 1866’da Osmanlı Sultânı’nı, Hidivlik verâset kânûnunun değiştirilmesi ve dolayısıyla da kendisi ve neslinin Mısır’ın hükümdarları olması husûsunda iknâ etmeye muvaffâk oldu. Bu durum tabiî ki Prens Halîm’in bir sonraki Hidiv olma ümidlerini suya düşürdü. Bunun üzerine tahtı ele geçirmek amacıyla yeğeni İsmâil’e karşı siyâsî bir kampanya başlatmak için mason localarını kullanmaya karar verdi. Çoğu kez müverrihler Halîm’in İsmâil’e karşı sû-i kaste teşebbüs edecek kadar iler gitdiğini iddia ederler; ki 1868’de İsmâil tarafından Mısır’dan kovulması da bu teşebbüsüyle îzah edilebilir.[25]
Salvatore Avventore Zola (1873-?). Bir İtalyan olan Zola Turin’deki Salesianların٢ idaresinde, Don Bosco mektebinde tahsîl gördü. Ondokuzuncu asrın ortalarında, ilk kez Piramitler locasına[26] kabul edileceği İskenderiye’ye gitdi. Çok kısa sürede locanın üstâdı oldu. İlk günlerde Kâhire’deki Fransız Konsolosu tarafından Hidiv İsmâil ile tanıştırıldı. Hidiv İsmâil, Prens Halîm’in sürgün edilmesinin ardından Zola’yı 1872 Eylülünde yeni kurulan Millî Mısır Maşrıq-ı A’zamlığı’na reis tâyin etdi.[27] Bunun üzerine Zola, 21 Ağustos 1873’de GONE’in Memphis masonik âyinine uymasını sağlayan bir karar neşretdi. Bunu, Mısır masonluğunun o güne dek Hür ve Kabul Edilmiş Masonluğun Kadîm İskoç Riti’ne uymuş olmasına rağmen yaptı. Bu durum GONE himâyesindeki mason localarında rahatsızlığın artmasına sebep oldu. Zola 1 Ağustos 1875’de, o sıralar başında mason Domenico Sciarrone bulunan İskoç Riti Dîvân-ı Âlîsi ile bir anlaşma imzaladı.
“Animati dal vivo desiderio di cooperare al consolidamento del Gr. Or. (sic) [Grand Orient] Egiziano considerio di unire un sola fascio tutti quegli elementi massonici che possono contribuire al suo lustro e progresso gl’Ill. e P. infrascritti FF. (sic) [illustrious freemasons] convennero come compresso.
Art. 2. ...Zola...ed in virtu degli illimitati poteri accordatigli dal Sup. Con. (sic) [Supreme Council] e confermatigli dalla costituente accetta di buon grado la cooperazione del ...Sciarrone, e unendosi a lui in completa fusione, lo nomina suo 2 Gr. M. (sic) [Grand Master] e Presidente del Supr. Cons. (sic) dei 33, per la Sezione de Ritto Scozzese Antico ed Accettato.”[28]
Zola 1875’e kadar Memphis ve Kadîm ve Kabûl Edilmiş İskoç Riti’ni GONE’in masonik ideolojisi içerisinde birleştirmeye, aynı zamanda da GONE’i bütün Mısır localarının resmî federal meclisi yapmaya muvaffâk oldu.
Cemâleddîn Efgânî (1878-79). Masonik liderlikte iz bırakan üçüncü büyük isim Efgânî’dir. Efgânî Mısır’a 1871’de geldi. Kendi ifâdesine göre gâye-i hayâtı Avrupa’nın emperyalizm tehlikesiyle savaşmaktır. Ona göre Avrupalıların gücü, “bilim, teknoloji ve teşkilatlanma usûllerinin bir mahsûlü”dür.[29] Efgânî amaçlarına ulaşmak için “Avrupaî” bir teşkilâtı kullandı ve Kâhire’deki bir İtalyan locasına intisâb etdi. Fakat sonradan İngiliz Konsolos Yardımcısı Raphael Borg tarafından daha meşhûr olan Kevâkibü’ş-Şark[30] (Şarkın Yıldızı, 1355 nolu loca) adlı bir İngiliz locasına ilgisi cezbedildi ve nihâyet 1875 Mayısında locasını değiştirdi. 1878’de sür’atle locanın reisi olmaya muvaffâk oldu. Bu loca, kurulduğu târihten (1871) beri Müttehid Büyük İngiliz Locası’nın himâyesi altındaydı; fakat Efgânî siyâsî faaliyetleri ve İslâm reformuna yönelik gayretleri dolayısıyla bu locayı Fransız himâyesine kaydırmayı çok daha münâsib gördü. Fransız himâyesi, bu masonik cereyân içinde ihvânü’s-safâ ve hullâmü’l-vefâ (hâlis kardeşler ve vefâlı dostlar) diye hitâb etdiği [mason] muakkibleriyle birlikte[31] yürütdüğü siyâsî müzâkereler ve faâliyetler için çok daha müsâid idi.[32] Efgânî siyâsî tahrikçilik husûsunda faal idi ve “Müslümanları herhangi bir vâsıtayla ve mümkün olan en kısa zamanda uyandırmaya, reforme etmeye ve güçlendirmeye çalışıyordu.”[33] Efgânî’nin, locanın siyâsî bir platform olmadığı yönünde ihtâr alınca “Bu ülkede [Mısır] birçok gariplikler gördüm, fakat korkaklığın masonluğa bu derece sirâyet etmiş olabileceğini hiç zannetmezdim.” dediği rivâyet edilir.[34] Efgânî için Masonluk, Mısır’daki “adaletsizliğin o büyük binâlarını, istibdâdı ve zulmü” yıkıp mahvetmek ma’nâsını taşıyordu.[35] Masonluk onun bilâhire Hizbu’l-vataniyyi’l-Hürr adıyla kurduğu siyâsî fırkanın temelini teşkil etmiştir. Bu fırkanın “İsmâil Paşa’nın tahtdan indirilip yerin Tevfik Paşa’nın Hidiv olarak tahta çıkarılmasında büyük rolü olmuştur.”[36]
İdris Râgıb [Paşa] (1889-1922). İdris Râgıb 1889’da, Hidiv Muhammed Tevfik’den sonra GONE’in üstâd-ı a’zamı olmuştur. Tevfik bu vazîfesini 1879’da Hidivlik tahtına çıkana dek sürdürmüş[37] fakat on yıl sonra da “devlet mes’eleleriyle ilgili endişeleri” dolayısıyla tahtından ayrılmıştır.[38] Muhammed Tevfik öldüğünde (7 Ocak 1892) Mısır Millî Büyük Locası husûsî bir tebliğ neşretdi: “L’Ange de la mort a frappé à la porte de nos Temples, notre bien-aimé et très vénérable frère S. A. MEHEMED THEWFIK I a été appelé à la Grande Loge Céleste.”٣ Ve bütün locaların âzâlarına yedi ay süreyle mâtem tutmaları tahmîl edildi.[39]
Zengin mahallî hâkim güçlerin mensûbu ve müstakbel Başvekil Muhammed Mahmud’un büyükbabası olan İdris Râgıb, Kalyubiyye mutasarrıfıydı. Bu mutasarrıflığı sırasında bir loca da açmıştır (1860).[40] Bu sûretle zamânın havvâsından birçok kimse, mezkûr hâkim güçlerin saffına ve memleket çapındaki mason localarının te’sîsine (husûsiyle de merkezîleştirilmiş GONE’in te’sîsinden [1876] evvel) iştirâk edebilmiştir.
İdris Râgıb otuz seneyi mütecâviz bir süre üstâd-ı a’zamlık vazîfesini sürdürmüş ve Mısır’da masonluğun hakîki nâşiri kabul edilmiştir. Mısır masonluğu ilk kez onun liderliğinde kânûn-i esâsîsini ilân etmiş (1902) ve Mısır gibi bir cem’iyyetde son derece rağbet ve i’tibâr görmüştür.
İdris Râgıb’ın, gizli bir faşist parti olan Misrü’l-Fetat’ın (“Genç Mısır”. “Bu isim muhtemelen ‘Genç İtalya’ adlı çok meşhur bir vatanperver cem’iyyetden mülhemdir.”[41]) bânilerinden olduğu söylenir. Bu siyâsî grubun teşekkülüyle ilgili bilinenler azdır, fakat İdris ile berâber liderlerinin çoğunun mason olduklarını farzetmek ihtiyâta muğâyir değildir. Grubun önde gelen isimleri arasında Ya’kub Sannu’ da bulunuyordu. Sannu’, Ebu Nazzâra müsteâr adıyla grubun neşir organı olan Misrü’l-Fetat adlı mecmûanın mes’ûl müdürlüğünü yürütüyordu. İşte bu şekilde mason locaları, bünyevî teşkilâtlarının elverişliliği dolayısıyla sık sık siyâsî toplantılar veya fırka teşekkülleri için bir platform olarak kullanılabiliyordu.
İdris’in halefleri Kral Fuad, sonra da nâib prens Muhammed Ali Paşa gibi krâliyet âilesine mensûb kişiler olmuştur.
| 
