Dağıstan, birçok dilin bir arada konuşulduğu bir ülkedir. Bu ülkede otuzun üzerinde dil vardır. Halk, Dağıstan’da bu kadar çok dilin konuşulmasını bir efsaneye bağlar. Bu efsaneye göre, Allah, insanları yaratıp kabile kabile boylara ayırdıktan sonra her milletin dilini dağıtmak üzere bir melek vazifelendirir. Görevli melek, dilleri bir çuvala doldurur, her dili konuşulduğu ülkeye atmak üzere göklere yükselir. Melek, çuvaldaki dilleri gökyüzünden konuşulacağı ülkelere dağıtmaya başlar, dünyayı bu şekilde baştan sona dolaşır. En son Dağıstan kalır, vazifeli melek Dağıstan’a geldiğinde bir hayli yorulmuştur. Görevini tamamlaması gerektiğinden, yorgunluğuna aldırmayarak icraatına devam eder. Yorgun ve bitkin bir şekilde bu ülkeye geldiğinde çuvaldan bir dil alıp atmak ister. Bu sırada çuvalın ağzı açılır, derken kalan dillerin hepsi Dağıstan’a saçılır.
Halk, Dağıstan’da konuşulan dillerin sayısının çok olmasını meleğin çuvaldaki dilleri Dağıstan’a saçmasına bağlamaktadır. L. İ. Lavrov da, dillerin sayısının fazla olmasının sebebini dağlarda ve küçük yerleşim yerlerinde yaşayan insanların diğer dillere kapalı olmasına, Dağıstan’daki milletlerin sadece kendi dillerini konuşmalarına bağlamaktadır.1
Dağıstan’da yalnız bir köyün konuştuğu ve 200–300 aileden başka kimsenin anlamadığı diller bulunmaktadır. Mu’cemu’l-Buldan adlı eserde, Dağıstan dağlarında birbirinin dilini anlamayan yetmiş kavmin varlığından söz edilmektedir. 2
Bunun yanında, 1926 yılı Aralık ayında SSCB’de yapılan nüfus sayımı verilerine göre, Dağıstan’da otuz iki dilin konuşulduğu belirtilmektedir. Bahsedilen otuz iki dilden çoğunluğu Kafkasya dilleri ailesinden Nah-Dağıstan grubuna, üçü Türk dili ailesine, üçü de Hint-Avrupa dil ailesine aittir. Dağıstan’da konuşulan dilleri genel olarak üç grupta ele almak mümkündür:
- Dağıstan’ın iç ve batı kesimleriyle Azerbaycan’ın bir bölümünde konuşulan Avar-Andi-Dido dilleri
- Dağıstan’ın iç kesiminde konuşulan Lak-Dargva dilleri
- Esas olarak Dağıstan’ın güneyinde konuşulan Lezgi dilleri
Nah Dağıstan dilleri, ses bakımından çeşitlilik gösterir. Bu dillerde beş aslî ünlü vardır: a, e, i, o, u. Nah dillerinin ünlü sistemi Güney Kafkas dilleriyle benzerlik gösterir. Çoğu Dağıstan dillerinde titreşimsiz ünsüzlerin güçlü ve zayıf biçimleri arasında belirgin bir karşıtlık vardır. Kafkas dillerinin çoğu ses titreşimiyle oluşur. 3
Dağıstan’da konuşulan diller arasında Türk dilleri de bulunmaktadır. Bugün Dağıstan’da, Azerbaycanca, Kumukça, Nogayca ve Terekeme Türkçeleri farklı yerleşim yerlerinde konuşulmaktadır. Bir dönemde bu coğrafyada Türkçe bütün milletlerin ortak dili olmuştur. Şeyh Şâmil’in meclislerinde Türkçe konuşulduğu rivâyet edilmektedir.
17. yüzyılda Kafkasları ziyaret eden Evliya Çelebi, Seyahatname’sinin “Çerkes Vilayetleri” bölümünde, Çerkeslerin Türk-Tatar dilinde konuştuklarını kaydetmektedir. 11 Mayıs 1918 tarihinde kurulan Birleşik Kafkasya Cumhuriyeti’nin resmî dil olarak Kumuk Türkçesini kabul etmesi, Evliya Çelebi’nin tespitlerini desteklemektedir. 4 Rusların bölgeye hâkim olmasıyla birlikte Türkçe’nin yerini yavaş yavaş Rusça almaya başlamıştır. Dağıstan kavimlerine mensup yazarlar Sovyet sistemine kadar kitap ve gazetelerini Türkçe olarak neşretmişlerdir. 1917 Bolşevik İhtilali’nden hemen sonra, Dağıstan’daki etnik gruplar, ilkokulda ana dilde; ortaokuldan itibaren de Türk dilinde eğitim yapılmasına karar verirler. 5
Birçok dilin bir arada konuşulduğu coğrafyada dillerin birbirini etkilemesi de gayet tabiidir. Sovyetler Birliği döneminde eğitim-öğretiminin Rusça yapılması buradaki dilleri de etkilemiştir. Rusçadan bu dillere birçok kelime girmiştir. Bunun yanında Azerbaycancan’ın Derbent ağzının Rusçadan etkilendiği görülmektedir. Türkiye Türkçesi’nde birisinin yaşını öğrenmek istediğimizde “Sen kaç yaşındasın?” diye sorarken, Derbent ağzında bu soru Rusça’daki yapıya benzer şekilde, “Sende kaç yaş var?” şeklinde sorulmaktadır. Buna benzer etkileşimi saatte de görmek mümkündür. Türkiye Türkçesi’nde biz “saat iki buçuk” derken Derbent ağzında yine Rusçadaki kalıplara benzer tarzda, “saat üçün yarısı” şeklinde ifade edilmektedir.
Bileşik fiillerde de bunlara benzer bir kullanım söz konusudur. Bağırmak, çağırmak anlamına gelen Rusça kırıçit- fiiliyle, Türkçe “eylemek” yardımcı fiilini birleştirip kırıçit eylemek, “bağırmak, çağırmak” yine “dinlenmek” anlamında kullanılan “attıhat eylemek” birleşik fiili de aynı dil mantığıyla kurulmuştur. Aynı zamanda Rusça’da yaygın şekilde kullanılan ses tonuyla soru sorma Derbent ağzında da sıklıkla yapılmaktadır. Bunların yanında Derbent ağzında sıfatlar çoğulken isimlerin de çoğul olması, Rusçadaki kullanımla paralellik arz etmektedir. Biz birçok talebe derken, bu durum Derbent ağzında birçok talebeler şeklinde ifade edilmektedir.
Azerice ve Kumukça, Dağıstan milletlerinin edebiyatlarının oluşmasında ve gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Ticari ve ekonomik faaliyetlerde bu iki Türk dili milletlerarası anlaşma dili olarak kabul edilmiştir. A. R. ŞİHSAİDOV’a göre, Lezgi şairlerin Azerbaycan Türkçesi’nde eserler vermesi kendi millî edebiyatlarının gelişmesini engellemiştir. Bununla birlikte Lezgi edebiyatının gelişmesinde Azerbaycan Türkçesi önemli rol oynamıştır. Lezgi şairler, kendi duygu ve düşüncelerini Azerbaycan Türkçesi’yle dile getirmişlerdir. 6
Rutullar da Lezgiler gibi Azerbaycan Türkçe’sinden etkilenmişlerdir. Şairler kendi dilleri yanında bu dilde de eserler vermiştir. Rutul şair, Şınar HAZARÇI [1890-1963] Arap, Rutul, Lezgi, Azeri dillerinde verdiği eserler halkın beğenisini kazanmıştır. Özellikle de Azerbaycan Türkçesi’nde yazmış olduğu eserler, Dağıstan’da popüler olmuştur. HAZARÇI’nın kaleme aldığı eserler 1953’e kadar okullarda okutulmuştur. 7
Yirminci asrın başlarında Arap dili Dağıstan’da yazı dili olarak kullanılsa da halkın çoğu Arapça’yı bilmiyordu. Bu ülkede Türkçe, konuşma dili ve yazı dili olarak ağırlığını hissettirmiştir. Güney Dağıstan’da Azerbaycan Türkçesi konuşulurken, kuzeyde Kumuk Türkçesi anlaşma dili olarak kabul edilmiştir. Dağlık bölgelerde, anlaşma dili olarak bu dillerin yerini Avar dili; şehirlerde ise Rusça almıştır. Dağıstan’da, sayısı az olan milletler anlaşma dili olarak kendilerinden daha çok nüfusa sahip olan milletlerin dillerini konuşmaktadırlar. 8 Dağıstan’da konuşulan diller şunlardır:
__________________
"...Ve Ancak Rabbine Rağbet Et "
"aşk yazılmamış olsa bile adımın üzerine
adımı aşkın üzerine kendim yazarım."
Avarca:
Kuzey ve Güney olmak üzer iki diyalekti bulunmaktadır. Avar dili Kuzey-Kafkasya dil gruplarından Avora Andi Didoy grubuna bağlıdır. Aralarında sesbilgisi, biçimbilgisi ve sözvarlığı bakımından bazı farklılıklar vardır. Kuzey grubu yazı dilinin temelini oluştururken güney grubu da dilin gelişmesini sağlamıştır.
Lezgice:
Kyurin, Samur ve Kuba olmak üzere üç ağzı konuşulmaktadır. Edebî dilin temelini karma bir ağız özelliği taşıyan ve Kyurun grubu içersinde yer alan Güney ağzı oluşturmaktadır. Lezgice’de; Arapça, Türkçe, Farsça, Azerice ve Rusça’dan geçmiş birçok kelime bulunmaktadır.
Dargince:
Kaytak ve Kubaçi ağızları vardır. Dargincenin Kaytak ve Kubaçi ağızları yanında beş ağzı daha bulunmaktadır. Darginceye fonetik değişiklilere uğrayarak birçok Türkçe, Arapça, Farsça kelime geçmiştir. Rusça’nın da bu dil üzerine etkisi büyüktür.
Kumukça:
Kumukça Dağıstan’da iki yüz binden fazla insanın konuştuğu bir dildir. Kumuk dili Kıpçak dil grubundandır. Kumuk Türkçesi’nin Dağıstan’da üç ayrı diyalekti vardır. Bunlar, kuzey, orta, güney diyalektleridir. Kumuklar tarih içersinde değişik alfabeler kullanmışlardır. Bunları şu şekilde sıralamak mümkündür:
1921’e kadar Arap harfleri, Arap alfabesi
1921-1928 Arap harfleri, değiştirilmiş Arap alfabesi
1928-1938 Latin alfabesi
1938 Kiril harfleri9
Terekemece:
Güney Dağıstan’da birkaç köyde konuşulmaktadır.
Lakça:
Lakça, Kuzey Doğu Kafkas dilleri grubuna, Dargin-Lak alt grubuna dahildir. Lak dilinde Arapça, Farsça, Türkçe ve Rusça birçok kelime bulunmaktadır.
Tabasaranca:
Tabasaran dilinin iki ağzı bulunmaktadır. Kafkas dillerinden Lezgi grubuna girer. Agulcaya en yakın olanıdır. İki ağzı vardır. Nitrik ağzı yazı dili olarak kullanılır.
Rutulca:
Kafkas dil gruplarından Lezgi’ye bağlıdır. Dört ağzı bulunmaktadır.
Tsahurca:
Kafkas dillerinden Lezgi grubuna bağlıdır. Birçok alfabe denemesi yapıldıysa da yazılı şekli yoktur. Bu dilde birçok Arapça, Farsça, Türkçe ve Rusça kelime bulunmaktadır.
Agulca:
Lezgi dil grubuna girmektedir. Dört lehçesi bulunmaktadır. Agul yazı dili bulunmadığı için Lezgice yazı dili olarak kullanılmaktadır.
Çeçence:
Kuzey Kafkas dillerinden Nahço alt grubuna bağlıdır. Birçok ağzı bulunmaktadır. Yazı dili olarak ova ağzı kullanılmaktadır. Çeçen dilinde Arapça, Türkçe, Gürcüce, Farsça ve Rusça kelimeler bulunmaktadır.
Tatça:
İran dillerinin güney-batı grubuna girer. Gramer yapısı bakımından Farsça ve Tacikçeye yakındır. Birçok ağzı bulunmaktadır ve hemen her köyün kendine has dil özellikleri bulunmaktadır. Tatça inanç ve bölge farklılıkları yüzünden ikiye ayrılmaktadır. Yahudi Tatların ağzı ve Müslüman Hıristiyan Tatlarının ağızları. İki grup birbirleriyle çok zor anlaşabilirler.
Andice:
Kuzey-Doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy grubuna aittir. Avarca’ya yakın bir dildir. Andicenin yazı dili bulunmadığından yazı dili Avarcadır. Yukarı ve Aşağı olmak üzere iki ağzı bulunmaktadır.
Arçince:
Kuzey Kafkas dillerinden Lezgi dil grubuna girmektedir. Arçince’de Rusça kelimelerin yanında bir hayli Arapça, Farsça, Türkçe kelime mevcuttur.
Bagulal dili:
Kuzey-Doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy grubuna girmektedir. Her köyün kendine has bir ağzı bulunmaktadır. Baguların yazı dili Avarcadır.
Botlih dili:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy grubuna dâhildir. Birkaç Rusça kelime yanısıra Arapça, Türkçe, Farsça kelime ihtiva etmektedir. Kendi dillerinin yazı dili olmadığından Avarcayı yazı dili olarak kullanırlar.
Çamal dili:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy grubuna girmektedir. Tindi ve Bagulal diline çok yakındır. Arapça, Farsça ve Türkçe’den birçok kelime almıştır. Gittikçe Avarca ve Rusçanın nüfuzu altına girmektedir.
Didoy dili:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy dil grubuna girmektedir. Yazı dili olarak Avarca kullanılmaktadır. Bu dile Arapça, Farsça ve Türkçenin yanısıra Avarcadan, Gürcüceden ve Rusçadan kelimeler girmiştir.
Godoberince:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy dil grubundandır. Botlih diline çok yakındır. Godoberin yazı dili olmadığından Avarca kullanılmaktadır. Bu dilde de Arapça, Farsça ve Türkçe kelimeler bulunmaktadır.
Kaytakça:
Kaytak dili kuzey-doğu Kafkas dilleri grubuna dâhil olan Dargincenin bir koludur. Geçmişte yazı dili olarak Arapça kullanılmıştır. Şimdi ise yazı dili olarak Dargince kullanılmaktadır.
Kapuçin dili:
Kuzey Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy dil grubuna dâhildir. Gunzip diline oldukça yakındır. Üç ayrı yerleşim yerinde üç ayrı ağız bulunmaktadır. Bunlar; Bezhita, Tljadal ve Hota-Hoçar’dır. Yazı dili olarak Avarca kullanılmaktadır
Karatayca:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy grubuna dâhildir. Yazılı dilleri yoktur. Yazı dili olarak Avarcayı kullanırlar. Bu dil üzerinde Avarcanın etkisi çoktur.
Hunzal dili:
Bu dil de kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy dil grubu içersindedir. Yazı dili olmadığı için Avarca yazı dili olarak kullanılır.
Hvarşince:
Kuzey-doğu Kafkas dillerinden Avaro-Andi Didoy dil grubundandır. Avarcanın etkisi bu dil üzerinde de oldukça fazladır. Yazı dili Avarcadır. Her köyün kendine has bir ağzı vardır.
Kubaçi dili:
Kuzey-doğu Kafkas dil grubundan Dargincenin bir koludur. Yazı dili olarak bir zamanlar Arapça kullanılmış, günümüzde Arapçanın yerini Dargince almıştır.
Tindice:
Kafkas dillerinin Avaro-Andi Didoy dil grubundandır. Yazı dili Tindice değildir. Bu dil üzerinde fazla araştırma yapılmamıştır. 10
Nogayca:
Nogayca veya Edebi Nogay dili, [Asıl Nogay Türkçesi] Karanogay ve Aknogay olmak üzere üç diyalekti bulunmaktadır. 11 Nogayca, bir Türk dilidir. BASKAKOV’un sınıflandırmasına göre Nogayca, Kıpçak dil grubuna girer. Kıpçak grubu içersinde Kazak ve Karakalpak Türkçesi ile beraber Kıpçak-Nogay grubundandır. 12 Ak Nogay ağzı, Karaçay-Çerkes Cumhuriyetinde konuşulmaktadır. Bu ağza eskiden sadece Nogay denmekteydi. Kara Nogay ağzı Dağıstan Muhtar Cumhuriyeti’nde konuşulmaktadır. Asıl Nogay ağzı ise Stavropol Krayı’nın Açikulak ve Koyasula bölgelerinde konuşulmaktadır. Bu ağızlar arasında hem sesbilgisi ve biçimbilgisi, hem de sözvarlığı bakımından farklılıklar bulunmaktadır.
Günümüzde küreselleşmeyle birlikte bazı diller ortadan kalkarken bazıları da yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Dağıstan’da 150–200 bin insanın konuştuğu diller de aynı tehlike altında bulunmaktadır. Sözü edilen dillerin ortadan kalkmadan önce kayıt altına alınması önem arz etmektedir. Özellikle yazılı edebiyatı olmayan milletlerin, dünya kültürünün korunması adına, eserlerinin yazıya geçirilmesi önemli bir kültür faaliyeti olacaktır.
Dipnotlar
1. Mazanayev, Ş., “Literaturnoye Mnogoyazıçeniye Dagestana”, Musulmanskaya Sivilizatsiya, Şubat 1995, n. 2, s. 233.
2. Özsoy, İsmail, Dağıstan’ın Sosyo-Ekonomik Tarihi, İzmir, 1997, s. 56.
3. http//caucasus.8k.com, 27.05.2005.
4. http//caucasus.8k.com, 27.05.2005.
5. Özsoy, age, s. 58.
6. Mazanayev, Ş., age., s. 235.
7. Ramazanov, R. A. Ş., Kratkiye Oçerki İstorii Kulturı Drevnego Aula, Mahaçkala 1990, s. 25.
8. Magidov, Ş. G., Problemi Yazıka Obuçeniye Pismennosti Naradov Dagestana Vı Kultturnoy Revolütsiyi, Mahaçkala, 1971, s. 29-30.
9. Akıner, Shirin [Çevirenler, T. Buzpınar, A. Mutu], Sovyet Müslümanları, İstanbul, 1995, s. 130.
10. Akıner, Ş., age, s. 123-219.
11. Balşaya Sovestkaya Ansiklopediya.
12. Baskakov, N. A., Türkskiye Yazıki, Maskva 1960.
yağmur dergisi
irfan coşkun
__________________
"...Ve Ancak Rabbine Rağbet Et "
"aşk yazılmamış olsa bile adımın üzerine
adımı aşkın üzerine kendim yazarım."
